Last reviewed 1 Oct 2026 · 4 min read
ਸ਼ਬਦ-ਭੇਦ
ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਸ਼ਬਦ-ਭੇਦ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ:
| ਵਿਕਾਰੀ (ਰੂਪ ਬਦਲਣ ਵਾਲੇ) | ਅਵਿਕਾਰੀ (ਰੂਪ ਨਾ ਬਦਲਣ ਵਾਲੇ) |
|---|---|
| ਨਾਂਵ, ਪੜਨਾਂਵ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ, ਕਿਰਿਆ | ਕਿਰਿਆ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ, ਸੰਬੰਧਕ, ਯੋਜਕ, ਵਿਸਮਿਕ |
੧. ਨਾਂਵ
ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ, ਵਸਤੂ, ਥਾਂ ਜਾਂ ਭਾਵ ਦੇ ਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾਂਵ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
| ਭੇਦ | ਅਰਥ | ਉਦਾਹਰਨ |
|---|---|---|
| ਆਮ (ਜਾਤੀਵਾਚਕ) ਨਾਂਵ | ਪੂਰੀ ਜਾਤੀ ਦਾ ਨਾਂ | ਮੁੰਡਾ, ਦਰਿਆ, ਸ਼ਹਿਰ, ਕੁੜੀ |
| ਖ਼ਾਸ (ਵਿਅਕਤੀਵਾਚਕ) ਨਾਂਵ | ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦਾ ਖ਼ਾਸ ਨਾਂ | ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਸਤਲੁਜ, ਹਰਪ੍ਰੀਤ, ਪੰਜਾਬ |
| ਸਮੂਹਵਾਚਕ ਨਾਂਵ | ਸਮੂਹ ਦਾ ਬੋਧ | ਭੀੜ, ਜਮਾਤ, ਫ਼ੌਜ, ਪਰਿਵਾਰ, ਟੋਲੀ |
| ਪਦਾਰਥਵਾਚਕ ਨਾਂਵ | ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਨਾਂ | ਸੋਨਾ, ਦੁੱਧ, ਪਾਣੀ, ਲੋਹਾ, ਘਿਓ |
| ਭਾਵਵਾਚਕ ਨਾਂਵ | ਗੁਣ, ਦਸ਼ਾ ਜਾਂ ਭਾਵ | ਸੁੰਦਰਤਾ, ਬਚਪਨ, ਦੋਸਤੀ, ਮਿਠਾਸ, ਗੁੱਸਾ |
੨. ਪੜਨਾਂਵ
ਨਾਂਵ ਦੀ ਥਾਂ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਪੜਨਾਂਵ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (ਪੜ = ਥਾਂ ਉੱਤੇ)।
| ਭੇਦ | ਉਦਾਹਰਨ |
|---|---|
| ਪੁਰਖ-ਵਾਚਕ — ਉੱਤਮ ਪੁਰਖ (ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ): ਮੈਂ, ਅਸੀਂ; ਮੱਧਮ ਪੁਰਖ (ਜਿਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਹੋਵੇ): ਤੂੰ, ਤੁਸੀਂ; ਅਨ੍ਯ ਪੁਰਖ (ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਹੋਵੇ): ਉਹ, ਇਹ, ਉਹ ਲੋਕ | ਮੈਂ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਹੈਂ? |
| ਨਿੱਜ-ਵਾਚਕ | ਆਪ, ਆਪਣਾ, ਖ਼ੁਦ |
| ਨਿਸ਼ਚਿਤ (ਸੰਕੇਤ-ਵਾਚਕ) | ਇਹ, ਉਹ, ਇਹ ਲੋਕ |
| ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ | ਕੋਈ, ਕੁਝ, ਹਰ ਕੋਈ |
| ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਵਾਚਕ | ਕੌਣ, ਕੀ, ਕਿਸ ਨੇ |
| ਸੰਬੰਧ-ਵਾਚਕ | ਜੋ, ਸੋ, ਜਿਹੜਾ, ਉਹੋ |
੩. ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ
ਨਾਂਵ ਜਾਂ ਪੜਨਾਂਵ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੱਸਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੱਸੀ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ ਕਾਲਾ ਘੋੜਾ — ਕਾਲਾ: ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ)।
| ਭੇਦ | ਉਦਾਹਰਨ |
|---|---|
| ਗੁਣ-ਵਾਚਕ | ਚੰਗਾ, ਲੰਮਾ, ਮਿੱਠਾ, ਸੁੰਦਰ, ਠੰਢਾ |
| ਗਿਣਤੀ-ਵਾਚਕ | ਇੱਕ, ਦੋ, ਪਹਿਲਾ, ਦੂਜਾ, ਕਈ |
| ਪਰਿਮਾਣ-ਵਾਚਕ | ਥੋੜ੍ਹਾ, ਬਹੁਤ, ਕੁਝ, ਸਾਰਾ |
| ਪੜਨਾਵੀਂ (ਸੰਕੇਤਕ) | ਇਹ ਮੁੰਡਾ, ਉਹ ਕਿਤਾਬ, ਕਿਹੜਾ ਆਦਮੀ |
ਮੁਤਾਬਕਤਾ: ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੇ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਵਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਬਦਲਦੇ ਹਨ — ਚੰਗਾ ਮੁੰਡਾ, ਚੰਗੀ ਕੁੜੀ, ਚੰਗੇ ਮੁੰਡੇ, ਚੰਗੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ।