Last reviewed 1 Oct 2026 · 8 min read
पर्यायवाची शब्द क्या हैं?
जिन शब्दों के अर्थ समान या लगभग समान हों, उन्हें पर्यायवाची (समानार्थी, समानार्थक) शब्द कहते हैं। पर्याय = बदलकर आने वाला; वाची = बोधक।
- पूर्ण पर्याय बहुत कम होते हैं; प्रत्येक शब्द में अर्थ की सूक्ष्म भिन्नता और प्रयोग-क्षेत्र होता है (जैसे नेत्र और चक्षु काव्य में, आँख बोलचाल में)।
- एक शब्द के अनेक पर्याय हो सकते हैं; परीक्षा में प्रायः तीन-चार पर्याय पूछे जाते हैं।
शब्दों को विषय-समूह (प्रकृति, देवता, पशु, मानव आदि) में याद करें; पहला पर्याय सबसे प्रचलित होता है — उससे शुरू करके अन्य याद करें।
प्रकृति से संबंधित शब्द
| शब्द | पर्यायवाची |
|---|---|
| सूर्य | सूरज, दिनकर, भास्कर, रवि, दिवाकर, आदित्य, प्रभाकर, दिनेश, भानु, मार्तंड, अरुण |
| चंद्रमा | चाँद, शशि, राकेश, विधु, सोम, इंदु, निशाकर, शशांक, हिमांशु, मयंक, सुधाकर |
| आकाश | नभ, गगन, अंबर, व्योम, अनंत, आसमान, अंतरिक्ष, ख |
| पृथ्वी | धरा, धरती, भू, भूमि, वसुधा, वसुंधरा, अवनि, मही, इला, धरित्री, भूतल |
| जल | पानी, नीर, वारि, सलिल, तोय, अंबु, उदक, अप, पय, जीवन |
| अग्नि | आग, पावक, अनल, वह्नि, ज्वाला, हुताशन, कृशानु, दहन, शिखी |
| वायु | हवा, पवन, समीर, अनिल, मारुत, वात, समीरण, बयार |
| पर्वत | पहाड़, गिरि, अचल, शैल, नग, भूधर, अद्रि, महीधर, शिखरी |
| नदी | सरिता, तटिनी, तरंगिणी, निर्झरिणी, सरि, आपगा, जलधारा, प्रवाहिनी |
| समुद्र | सागर, जलधि, उदधि, सिंधु, रत्नाकर, पारावार, वारिधि, अर्णव, नीरधि |
| बादल | मेघ, घन, जलद, जलधर, नीरद, पयोद, वारिद, अंबुद, घनश्याम |
| वर्षा | बारिश, बरसात, मेंह, पावस, वृष्टि, बरखा |
| बिजली | दामिनी, चपला, तड़ित, विद्युत्, सौदामिनी, अशनि |
| रात | रात्रि, निशा, रजनी, यामिनी, शर्वरी, विभावरी, तमी |
| दिन | दिवस, वासर, अहन्, दिवा |
| सुबह | प्रातः, भोर, सवेरा, प्रभात, उषाकाल, तड़का |
| शाम | संध्या, सायंकाल, गोधूलि, सायं |
| किरण | रश्मि, मयूख, अंशु, कर, दीधिति |
| तारा | नक्षत्र, तारक, उडु, सितारा, तारिका |
| वन | जंगल, कानन, अरण्य, विपिन, वनस्थली, कांतार |
| वृक्ष | पेड़, तरु, पादप, विटप, शाखी, दरख़्त |
| फूल | पुष्प, सुमन, कुसुम, प्रसून, पुहुप, मंजरी |
| कमल | पंकज, जलज, नीरज, राजीव, पद्म, सरोज, अरविंद, पुंडरीक, सरसिज |
| अंधकार | अँधेरा, तम, तिमिर, तमस्, अँधियारा |
| प्रकाश | रोशनी, उजाला, आलोक, प्रभा, ज्योति, दीप्ति, आभा |
देवी-देवता और धर्म
| शब्द | पर्यायवाची |
|---|---|
| ईश्वर | भगवान, परमात्मा, प्रभु, ईश, परमेश्वर, जगदीश, सर्वेश्वर, ख़ुदा |
| विष्णु | हरि, नारायण, माधव, केशव, मुरारी, चक्रपाणि, पीतांबर, जनार्दन |
| शिव | शंकर, महादेव, भोलेनाथ, नीलकंठ, महेश, शंभु, त्रिलोचन, चंद्रशेखर, आशुतोष |
| ब्रह्मा | विधाता, प्रजापति, चतुरानन, पितामह, स्वयंभू |
| इंद्र | देवराज, सुरपति, शचीपति, पुरंदर, वज्री, मघवा, सुरेश |
| गणेश | गजानन, लंबोदर, विनायक, गणपति, एकदंत, विघ्नहर्ता |
| लक्ष्मी | कमला, श्री, रमा, पद्मा, हरिप्रिया, इंदिरा |
| पार्वती | उमा, गौरी, भवानी, दुर्गा, अंबिका, शिवा |
| सरस्वती | वीणापाणि, भारती, शारदा, वागेश्वरी, वाणी, गिरा |
| देवता | देव, सुर, अमर, निर्जर, आदित्य |
| राक्षस | असुर, दानव, निशाचर, दैत्य, रजनीचर |
| स्वर्ग | सुरलोक, देवलोक, बैकुंठ, त्रिदिव, द्यौ |
| अमृत | सुधा, पीयूष, अमी, सोम |
मानव और संबंध
| शब्द | पर्यायवाची |
|---|---|
| मनुष्य | मानव, नर, आदमी, इंसान, जन, मर्त्य, मानुष |
| पुरुष | आदमी, नर, मर्द |
| स्त्री | नारी, औरत, महिला, वनिता, अबला, ललना, कामिनी, रमणी |
| पुत्र | बेटा, सुत, तनय, आत्मज, लड़का, नंदन |
| पुत्री | बेटी, सुता, तनया, आत्मजा, कन्या, दुहिता, नंदिनी |
| पति | स्वामी, भर्ता, कांत, प्राणनाथ, वल्लभ |
| पत्नी | भार्या, अर्धांगिनी, गृहिणी, धर्मपत्नी, वामा, दारा |
| माता | माँ, जननी, अंबा, जनयित्री, मैया |
| पिता | बाप, जनक, तात, पितु |
| भाई | भ्राता, बंधु, सहोदर |
| मित्र | दोस्त, सखा, सहचर, साथी, सुहृद, सहेली (स्त्री) |
| शत्रु | दुश्मन, रिपु, अरि, बैरी, अमित्र, विरोधी |
| राजा | नृप, नरेश, भूपति, भूप, महीप, नरपति, नरेंद्र, सम्राट्, भूपाल |
| रानी | राज्ञी, महारानी, राजमहिषी |
| सेना | फ़ौज, दल, चमू, वाहिनी, कटक, अनीकिनी |
| योद्धा | वीर, सैनिक, सिपाही, लड़ाका, भट, रणधीर |
| युद्ध | लड़ाई, संग्राम, रण, समर, जंग |
| बालक | बच्चा, शिशु, लड़का, नन्हा, कुमार |
| बूढ़ा | वृद्ध, बुज़ुर्ग, जरठ |
| गुरु | शिक्षक, आचार्य, अध्यापक, उपाध्याय |
| विद्यार्थी | छात्र, शिष्य, शागिर्द, अंतेवासी |
| मूर्ख | अज्ञ, अनाड़ी, जड़, बुद्धू, नादान, निर्बुद्धि |
| विद्वान | पंडित, ज्ञानी, बुद्धिमान, प्रज्ञ, मनीषी, सुधी |
| ग़रीब | निर्धन, दरिद्र, कंगाल, रंक, दीन |
| अमीर | धनी, धनवान, संपन्न, रईस, कुबेर |
| चोर | तस्कर, डाकू, मोषक, उचक्का |