Last reviewed 1 Oct 2026 · 7 min read
विलोम शब्द क्या हैं?
जो शब्द एक-दूसरे का विपरीत अर्थ प्रकट करें, उन्हें विलोम (विपरीतार्थक, विरुद्धार्थी) शब्द कहते हैं। विलोम = विपरीत + लोम (क्रम)। जैसे दिन × रात, सुख × दुख, अमीर × ग़रीब।
- प्रश्न में शब्द के प्रकार (संज्ञा, विशेषण, क्रिया) पर ध्यान दें — विलोम भी उसी प्रकार का होना चाहिए।
- कुछ शब्दों के एकाधिक विलोम संभव हैं; संदर्भ से तय करें।
विलोम बनाने के तरीके
- उपसर्ग लगाकर: ज्ञान → अज्ञान; सम्मान → अपमान; आशा → निराशा; सज्जन → दुर्जन; नीति → अनीति; सुगम → दुर्गम; बल → निर्बल।
- उपसर्ग हटाकर: अनंत → अंत; अपमान → मान; निर्भय → भय।
- शब्द बदलकर: दिन × रात; स्वर्ग × नरक; आना × जाना; उत्थान × पतन।
उपसर्ग लगाकर बने विलोम
| शब्द | विलोम | उपसर्ग |
|---|---|---|
| ज्ञान | अज्ञान | अ |
| न्याय | अन्याय | अ |
| धर्म | अधर्म | अ |
| सत्य | असत्य | अ |
| संभव | असंभव | अ |
| आदि | अनादि / अंत | अन् |
| ईश्वर | अनीश्वर | अन् |
| आशा | निराशा | निर् |
| बल | निर्बल | निर् |
| गुण | निर्गुण / अवगुण / दुर्गुण | निर् / अव / दुर् |
| भय | निर्भय | निर् |
| मान | अपमान | अप |
| कीर्ति | अपकीर्ति | अप |
| सज्जन | दुर्जन | दुर् |
| सुगम | दुर्गम | दुर् |
| कर्म | दुष्कर्म / अकर्म | दुः / अ |
| राजा | रंक | — |
| अनुकूल | प्रतिकूल | प्रति |
| पक्ष | विपक्ष | वि |
| योग | वियोग | वि |
| जय | पराजय / विजय | परा |
| लाभ | हानि | — |
| संयोग | वियोग | वि |
| उपकार | अपकार | अप |
| आदर | अनादर | अन् |
| कृपा | अकृपा | अ |
| हित | अहित | अ |
| इच्छा | अनिच्छा | अन् |
| सफल | विफल / असफल | वि / अ |
| स्वतंत्र | परतंत्र | पर |
| स्वदेश | विदेश | वि |
| सुख | दुख | — |
शब्द बदलकर बने विलोम
संज्ञा / भाव
| शब्द | विलोम | शब्द | विलोम |
|---|---|---|---|
| अमृत | विष | अंधकार | प्रकाश |
| आकाश | पाताल / धरती | आदि | अंत |
| आय | व्यय | आरंभ | अंत |
| उत्थान | पतन | उदय | अस्त |
| उन्नति | अवनति | उपकार | अपकार |
| ऋण | उऋण / धन | कर्कश | कोमल |
| गुरु | शिष्य / लघु | जन्म | मृत्यु / मरण |
| जीवन | मरण / मृत्यु | दिन | रात |
| देव | दानव / दैत्य | धनी | निर्धन / ग़रीब |
| नर | नारी | निंदा | प्रशंसा / स्तुति |
| पाप | पुण्य | प्रश्न | उत्तर |
| प्रेम | घृणा / द्वेष | बंधन | मुक्ति / स्वतंत्रता |
| भाव | अभाव | मान | अपमान |
| मित्र | शत्रु | मिलन | विरह / वियोग |
| युद्ध | शांति / संधि | राग | द्वेष / विराग |
| लाभ | हानि | वर्षा | सूखा / अनावृष्टि |
| विजय | पराजय | विद्या | अविद्या |
| शांति | अशांति / क्रांति | शीत | ऊष्ण / ग्रीष्म |
| संयोग | वियोग | संपत्ति | विपत्ति |
| सृष्टि | प्रलय | सुख | दुख |
| स्वर्ग | नरक | स्वामी | सेवक / दास |
| हर्ष | शोक / विषाद | हानि | लाभ |
विशेषण
| शब्द | विलोम | शब्द | विलोम |
|---|---|---|---|
| अच्छा | बुरा | अपना | पराया |
| अमीर | ग़रीब | आलसी | परिश्रमी |
| उचित | अनुचित | उजला | काला |
| ऊँचा | नीचा | कठोर | कोमल / नरम |
| कड़वा | मीठा | कायर | वीर / बहादुर |
| कृष्ण | शुक्ल | खरा | खोटा |
| गरम | ठंडा | गहरा | उथला |
| चतुर | मूर्ख | जटिल | सरल |
| ज्ञानी | अज्ञानी / मूर्ख | तेज़ | धीमा / सुस्त |
| दयालु | निर्दयी / क्रूर | दीर्घ | ह्रस्व / लघु |
| धीर | अधीर | नया | पुराना |
| निकट | दूर | नीरस | सरस |
| पवित्र | अपवित्र | प्रिय | अप्रिय |
| बड़ा | छोटा | भारी | हल्का |
| मोटा | पतला | मूल्यवान | मूल्यहीन / सस्ता |
| लंबा | छोटा | विशाल | सूक्ष्म / लघु |
| शुद्ध | अशुद्ध | श्रेष्ठ | निकृष्ट |
| सरल | कठिन / जटिल | सस्ता | महँगा |
| सुंदर | कुरूप / असुंदर | स्थायी | अस्थायी |
| स्वस्थ | अस्वस्थ / बीमार | हर्षित | दुःखी |
| मौन | मुखर | प्रत्यक्ष | परोक्ष |
| समीप | दूर | सजीव | निर्जीव |
| गुप्त | प्रकट | सही | ग़लत |
| शीतल | उष्ण | वृद्ध | युवा / बालक |
क्रिया और स्थान-समय
| शब्द | विलोम | शब्द | विलोम |
|---|---|---|---|
| आना | जाना | उठना | बैठना / गिरना |
| खोलना | बंद करना | देना | लेना |
| हँसना | रोना | जीतना | हारना |
| सोना | जागना | चढ़ना | उतरना |
| बनाना | बिगाड़ना | बाँधना | खोलना |
| पूर्व | पश्चिम | उत्तर | दक्षिण |
| ऊपर | नीचे | अंदर / भीतर | बाहर |
| आगे | पीछे | सुबह / प्रातः | शाम / संध्या |
| पूर्वाह्न | अपराह्न | आज | कल (भूत/भविष्य) |
| आरंभ | समाप्त | स्वीकार | अस्वीकार / इनकार |
| आगमन | गमन / प्रस्थान | आकर्षण | विकर्षण |
| संकोच | निःसंकोच | उदार | अनुदार / कृपण |
संबंध और तत्सम–तद्भव युग्म
| शब्द | विलोम | शब्द | विलोम |
|---|---|---|---|
| माता | पिता | भाई | बहन |
| पति | पत्नी | राजा | रानी / प्रजा |
| स्त्री | पुरुष | बालक | वृद्ध |
| गुरु | शिष्य | स्वामी | सेवक |
| दाता | याचक | ग्राहक | विक्रेता |
| न्यायी | अन्यायी | धर्मात्मा | पापी |