Last reviewed 1 Oct 2026 · 7 min read
ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਝਲਕ
ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਯੁੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
| ਯੁੱਗ | ਸਮਾਂ (ਲਗਭਗ) | ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ |
|---|---|---|
| ਆਰੰਭਿਕ ਕਾਲ (ਨਾਥ-ਜੋਗੀ) | 10ਵੀਂ–12ਵੀਂ ਸਦੀ | ਗੋਰਖ-ਪੰਥੀ ਜੋਗੀਆਂ ਦੀ ਬਾਣੀ |
| ਸੂਫ਼ੀ/ਗੁਰਮਤਿ ਕਾਲ | 12ਵੀਂ–17ਵੀਂ ਸਦੀ | ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ, ਭਗਤ-ਬਾਣੀ |
| ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਕਾਲ | 16ਵੀਂ–19ਵੀਂ ਸਦੀ | ਹੀਰ-ਰਾਂਝਾ, ਸੱਸੀ-ਪੁੰਨੂੰ ਆਦਿ ਪ੍ਰੇਮ-ਕਥਾਵਾਂ |
| ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ | 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ | ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ; ਨਾਵਲ, ਕਹਾਣੀ, ਨਾਟਕ, ਆਧੁਨਿਕ ਕਵਿਤਾ |
ਆਰੰਭਿਕ ਕਾਲ ਤੇ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ
- ਨਾਥ-ਜੋਗੀ: ਗੋਰਖਨਾਥ, ਚਰਪਟ ਨਾਥ ਆਦਿ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਆਰੰਭਿਕ ਰੂਪ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
- ਸ਼ੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ (ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ, 1173–1266) — ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਵੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਲੋਕ (ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਲੋਕ: "ਫਰੀਦਾ ਬੁਰੇ ਦਾ ਭਲਾ ਕਰ…"।
ਗੁਰਮਤਿ ਕਾਵਿ ਤੇ ਜਨਮ-ਸਾਖੀਆਂ
- ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ (1469–1539) — ਰਚਨਾਵਾਂ: ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ, ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ, ਬਾਰਹ ਮਾਹਾ, ਪੱਟੀ, ਸਿੱਧ ਗੋਸਟਿ, ਵਾਰ ਮਾਝ ਆਦਿ।
- ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ — ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕੀਤਾ।
- ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ — ਆਨੰਦ ਸਾਹਿਬ।
- ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ — ਲਾਵਾਂ, ਵਾਰਾਂ।
- ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ — ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ (1604); ਰਚਨਾ: ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ।
- ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ — ਸਲੋਕ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ (ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਦਰਜ)।
- ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ — ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ, ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ ਅਤੇ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰਚਨਾਵਾਂ; ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ (ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ)।
- ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ — ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਗਤ ਕਬੀਰ, ਰਵਿਦਾਸ, ਨਾਮਦੇਵ, ਫ਼ਰੀਦ, ਧੰਨਾ, ਸੈਣ, ਪੀਪਾ, ਸਧਨਾ, ਭੀਖਨ, ਜੈਦੇਵ, ਰਾਮਾਨੰਦ, ਪਰਮਾਨੰਦ, ਸੂਰਦਾਸ, ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ, ਬੇਣੀ ਆਦਿ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 1708 ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ।
- ਜਨਮ-ਸਾਖੀਆਂ — ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਗੱਦ (ਵਾਰਤਕ) ਦੇ ਆਰੰਭਿਕ ਨਮੂਨੇ — ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ-ਸਾਖੀ, ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਜਨਮ-ਸਾਖੀ, ਮਿਹਰਬਾਨ ਵਾਲੀ ਜਨਮ-ਸਾਖੀ, ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਵਾਲੀ ਜਨਮ-ਸਾਖੀ।
- ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ (ਲਗਭਗ 1551–1636) — ਵਾਰਾਂ (40) ਅਤੇ ਕਬਿੱਤ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਕੁੰਜੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ — ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ।
ਸੂਫ਼ੀ ਕਾਵਿ
| ਕਵੀ | ਸਮਾਂ (ਲਗਭਗ) | ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ |
|---|---|---|
| ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ | 1538–1599 | ਕਾਫ਼ੀ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਦੇ ਪ੍ਰਵਰਤਕ; ਲਾਹੌਰ; ਮਾਧੋ ਲਾਲ ਹੁਸੈਨ |
| ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ | 1630–1691 | ਬੈਂਤ, ਅਬਯਾਤ; ਹੂ-ਹੂ ਦੀ ਗੂੰਜ |
| ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ | 1680–1757 | ਕਾਫ਼ੀਆਂ; ਕਸੂਰ; ਮਸ਼ਹੂਰ: "ਬੁੱਲ੍ਹਾ ਕੀ ਜਾਣਾ ਮੈਂ ਕੌਣ" |
| ਅਲੀ ਹੈਦਰ, ਸ਼ਾਹ ਸ਼ਰਫ਼ | ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ | |
| ਖ਼ਵਾਜਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਫ਼ਰੀਦ | 1845–1901 | ਸਰਾਇਕੀ ਕਾਫ਼ੀਆਂ |
ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ
ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕਿੱਸਾ ਪ੍ਰੇਮ-ਕਥਾ ਜਾਂ ਲੋਕ-ਕਥਾ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
| ਕਿੱਸਾ | ਕਿੱਸਾਕਾਰ |
|---|---|
| ਹੀਰ (ਰਾਂਝਾ) | ਦਮੋਦਰ (ਪਹਿਲਾ), ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ (1766; ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ), ਮੁਕਬਲ, ਅਹਿਮਦ ਗੁੱਜਰ |
| ਸੱਸੀ-ਪੁੰਨੂੰ | ਹਾਸ਼ਮ ਸ਼ਾਹ (ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ) |
| ਸੋਹਣੀ-ਮਹੀਂਵਾਲ | ਫ਼ਜ਼ਲ ਸ਼ਾਹ |
| ਮਿਰਜ਼ਾ-ਸਾਹਿਬਾਂ | ਪੀਲੂ (ਪਹਿਲਾ), ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਬਰਖ਼ੁਰਦਾਰ |
| ਸ਼ੀਰੀਂ-ਫ਼ਰਹਾਦ | ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਬਰਖ਼ੁਰਦਾਰ |
| ਕਿੱਸਾ ਪੂਰਨ ਭਗਤ | ਕਾਦਰਯਾਰ (ਪ੍ਰਸਿੱਧ) |
| ਯੂਸੁਫ਼-ਜ਼ੁਲੈਖ਼ਾ | ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਬਰਖ਼ੁਰਦਾਰ, ਅਹਿਮਦਯਾਰ |
- ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ (ਲਗਭਗ 1722–1798) — ਜੰਡਿਆਲਾ ਸ਼ੇਰ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਵਸਨੀਕ; ਉਸ ਦੀ 'ਹੀਰ' ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿੱਸਾ-ਕਾਵਿ ਦਾ ਸਿਖ਼ਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੇ 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰ ਕੇ ਲਿਖਿਆ: 'ਅੱਜ ਆਖਾਂ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ'।