Last reviewed 1 Oct 2026 · 6 min read
ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ
ਗੁਰਮੁਖੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਲਿਪੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਗੁਰੂ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ ਹੋਈ"। ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ (ਦੂਜੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ) ਨੇ ਸੋਧਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕੀਤਾ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ।
- ਇਹ ਲਿਪੀ ਖੱਬਿਓਂ ਸੱਜੇ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- ਇਸ ਦੀ ਬਣਤਰ ਧੁਨੀ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ — ਜਿਵੇਂ ਬੋਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲਗਭਗ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਸਿਰ-ਲਕੀਰ (ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਲੇਟਵੀਂ ਰੇਖਾ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਵਿੱਚ।
- ਇਸ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਉਚਾਰਨ-ਸਥਾਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਹੈ।
ਵਰਣਮਾਲਾ — 35 ਅੱਖਰ
ਪੰਜਾਬੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਨੂੰ ਪੈਂਤੀ (ਪੈਂਤੀ ਅੱਖਰੀ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ 35 ਅੱਖਰ ਹਨ।
| ਸ਼੍ਰੇਣੀ | ਅੱਖਰ |
|---|---|
| ਸ੍ਵਰ-ਵਾਹਕ (ਸ੍ਵਰਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਅੱਖਰ) | ੳ, ਅ, ੲ |
| ਸ, ਹ (ਊਸ਼ਮ ਧੁਨੀਆਂ) | ਸ, ਹ |
| ਕ ਵਰਗ (ਕੰਠੀ) | ਕ, ਖ, ਗ, ਘ, ਙ |
| ਚ ਵਰਗ (ਤਾਲਵੀ) | ਚ, ਛ, ਜ, ਝ, ਞ |
| ਟ ਵਰਗ (ਮੂਰਧਨੀ) | ਟ, ਠ, ਡ, ਢ, ਣ |
| ਤ ਵਰਗ (ਦੰਤੀ) | ਤ, ਥ, ਦ, ਧ, ਨ |
| ਪ ਵਰਗ (ਹੋਠੀ) | ਪ, ਫ, ਬ, ਭ, ਮ |
| ਅੰਤਸਥ ਅੱਖਰ | ਯ, ਰ, ਲ, ਵ, ੜ |
ਕੁੱਲ: 3 (ੳ, ਅ, ੲ) + 2 (ਸ, ਹ) + 25 (ਪੰਜ ਵਰਗ) + 5 (ਯ, ਰ, ਲ, ਵ, ੜ) = 35
Rememberਯਾਦ ਰੱਖੋ
- ਪੰਜਾਬੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ੳ, ਅ, ੲ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ — ਇਹ ਸ੍ਵਰ-ਵਾਹਕ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਲਗਾਂ-ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਲਗਾ ਕੇ ਸ੍ਵਰ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
- ਹਰ ਵਰਗ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਅੱਖਰ (ਙ, ਞ, ਣ, ਨ, ਮ) ਨਾਸਿਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਰ ਅਤੇ ਲਗਾਂ-ਮਾਤਰਾਵਾਂ
ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ 10 ਸ੍ਵਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ੳ, ਅ, ੲ ਉੱਤੇ ਲਗਾਂ ਲਗਾ ਕੇ ਬਣਦੇ ਹਨ:
| ਲਗ (ਮਾਤਰਾ) | ਨਾਂ | ਉਦਾਹਰਨ |
|---|---|---|
| (ਕੋਈ ਨਹੀਂ) | ਮੁਕਤਾ | ਕ (ਅ ਧੁਨੀ) |
| ਾ | ਕੰਨਾ | ਕਾ, ਮਾਂ |
| ਿ | ਸਿਹਾਰੀ | ਕਿ, ਦਿਲ |
| ੀ | ਬਿਹਾਰੀ | ਕੀ, ਪੀ |
| ੁ | ਔਂਕੜ | ਕੁ, ਪੁੱਤ |
| ੂ | ਦੁਲੈਂਕੜ | ਕੂ, ਪੂਰਾ |
| ੇ | ਲਾਂ | ਕੇ, ਦੇਸ਼ |
| ੈ | ਦੁਲਾਂ | ਕੈ, ਪੈਸਾ |
| ੋ | ਹੋੜਾ | ਕੋ, ਮੋਰ |
| ੌ | ਕਨੌੜਾ | ਕੌ, ਪੌਣ |
ਸ੍ਵਰ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:
- ਹ੍ਰਸਵ (ਛੋਟੇ): ਅ, ਇ, ਉ — ਲਗਾਂ ਮੁਕਤਾ, ਸਿਹਾਰੀ, ਔਂਕੜ।
- ਦੀਰਘ (ਲੰਮੇ): ਆ, ਈ, ਊ, ਏ, ਐ, ਓ, ਔ — ਲਗਾਂ ਕੰਨਾ, ਬਿਹਾਰੀ, ਦੁਲੈਂਕੜ, ਲਾਂ, ਦੁਲਾਂ, ਹੋੜਾ, ਕਨੌੜਾ।
ਸ੍ਵਰ-ਵਾਹਕ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਸ੍ਵਰ
| ੳ ਨਾਲ | ਅ ਨਾਲ | ੲ ਨਾਲ |
|---|---|---|
| ਉ, ਊ, ਓ | ਅ, ਆ, ਐ, ਔ | ਇ, ਈ, ਏ |